به گزارش روابط عمومي اداره كل كتابخانه هاي عمومي آذربايجان شرقي در ميان اين بخشها، براساس اين گزارش در اين ميان بخش نسخ خطي داراي آثار فاخر و ارزشمندي است كه همچون مرواريدي در دل صدف نگهداري مي شود. لذا براي آشنايي بيشتر مخاطبين به معرفي جامع و مبسوط اين بخش از كتابخانه مركزي تبريز مي پردازيم.
بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز:
بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز بعد از كتابخانه ملي از معدود كتابخانه هايي است كه گنجينه هاي نفيس و بسيار ارزشمندي را در خود جا داده است. در اين بخش همچنان كه از اسمش پيداست كتابهاي خطي، چاپ سربي و سنگي و نيز برخي اسناد تاريخي و تعدادي قطعات نقاشي و عكس در قسمت هايي مجزا از هم نگهداري مي شود.
تعداد نسخه هاي خطي اين بخش حدود 3 هزار و 298 جلد است كه به بيش از 4 هزار عنوان كتاب مي رسد. قديمي ترين كتابي كه در اين بخش نگهداري مي شود نسخه خطي "انجيل رسولان" است كه قدمتي هزار و دويست ساله دارد. برخي از آثار نفيس و قديمي كه در بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز نگهداري مي شود در زير به معرفي آنان مي پردازيم:
انجيل رسولان:
چنانكه گفته شد كتاب نفيس و فاخر "انجيل رسولان" قديمي ترين نسخه خطي است كه در بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز نگهداري مي شود. اين كتاب بر روي پوست ماهي نوشته شده است. زبان آن سرياني (آشوري) و خط به كار رفته در آن از خطهاي نيمه زنده دنيا به حساب مي آيد. انجيل رسولان از نظر قدمت، قديمي ترين كتاب موجود در كتابخانه مركزي تبريز است كه تا به حال ترجمه و چاپ نشده است. انجيل رسولان 80 سال پيش در اختيار يك ايراني بود. وي قصد داشت اين كتاب ارزشمند را در خارج از ايران بفروشد. اما دولت وقت مانع از انجام اين كار مي شود و كتاب را به انجمن ايالتي آذربايجان تحويل مي دهد و بعد از آن در اختيار كتابخانه تربيت قرار مي گيرد و از آنجا به كتابخانه ملي تبريز تحويل داده مي شود.
گفتني است اين كتاب حدود 800 سال قبل توسط داويد بن ملك شاه در روستاي موش آباد از توابع آذربايجان غربي مرمت شده است. اين كتاب نفيس اخيراً به ثبت ملي رسيده است.
وقف نامه ربع رشيدي:
از ديگر آثار فاخر موجود در بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز "وقف نامه ربع رشيدي" است كه به قلم خواجه رشيدالدين فضل الله همداني نوشته شده است. اين اثر ارزشمند نيز بيش از 700 سال قدمت دارد و موضوع آن وقفيات املاك و دارايي هاي مربوط به خواجه است كه به ربع رشيدي وقف كرده است. كاغذ اين كتاب از نوع خان باليغ است كه در آن دوره زياد مورد استفاده قرار مي گرفته است.
خواجه رشيدالدين در اين وقف نامه اطلاعاتي دقيق و مستند درباره شيوه فعاليت هاي علمي-آموزشي تشكيلات ربع، اوضاع فرهنگي آن عصر، ارزش خدمات خواجه در پيشبرد توسعه امور فرهنگي و آموزشي و نكاتي درباره احوال شخصي اش نوشته است.
خواجه رشيدالدين در پايتخت ايلخانيان و در گذرگاه كاروانهاي خاور و باختر يكي از بزرگترين تأسيسات روزگار كهن شامل كتابخانه، مدرسه، مسجد، دارالايتام، گرمابه، مهمانسرا، بيمارستان، مدارس عالي، پرورشگاه و كارگاههاي صنعتي، پارچه بافي، كاغذ سازي و آهنگري و ... را پديد آورد.
او براي تأمين پشتوانه مالي براي اداره اين مؤسسات بزرگ، دارايي و املاك زيادي را وقف «ربع رشيدي» كرد. اين موقوفات عمدتاً در ايران قديم، بخشهايي از عراق، افغانستان، گرجستان، ولايت روم، آذربايجان و سوريه بودند.
وقف نامه ربع رشيدي در سال 86 در حافظه جهاني به ثبت رسيده است.
شرح اصول كافي و كليات اميرعلي شير نوايي و ...:
از ديگر آثار ارزشمند موجود در بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز كتاب "شرح اصول كافي" به قلم ملاصدرا است كه قدمت 400 ساله دارد. كاغذ كتاب فوق از نوع سمرقندي است و نسخه خطي "كليات اميرعلي شيرنوايي" از ديگر آثار گران بهايي است كه در بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز نگهداري مي شود. اين كتاب هم از نظر آرايه هاي هنري بسيار فاخر است و تنها نسخ درباري موجود است كه از زيبايي ظاهري فراواني برخوردار است و تنها نسخه اي است كه به صورت كامل به دست ما رسيده است و تا به حال نيز چاپ نشده است.
كتاب "زيج الغ بيك" از ديگر آثار نفيس بخش نسخ خطي است كه در موضوع ستاره شناسي و نجوم نوشته شده و 600 سال قدمت دارد و كاغذ آن از نوع خان باليغ است و "ديوان صائب تبريزي" نيز از آثار ديگر موجود در اين بخش است كه حدود 350 سال پيش از اين توسط صائب تبريزي نوشته شده است.
كتابهاي چاپ سنگي و سربي:
در قسمت ديگري از اين بخش كتابهاي چاپ سنگي و سربي نگهداري مي شود. تعداد كتب چاپ سنگي و سربي موجود در كتابخانه مركزي تبريز حدود 5 هزار و 500 جلد است. به عنوان مثال كتاب "مرات عثماني" تنها كتاب چاپ سنگي است كه بر روي آن تذهيب و نقاشي كار شده است و از كتابهاي چاپ سربي نيز مي توان به كتاب "جام جهان نما" اشاره كرد. اين كتاب قديمي ترين نسخه چاپ سربي موجود در كتابخانه مركزي تبريز است و 285 سال قبل از اين چاپ شده است.
شرايط نگهداري كتابهاي نسخه خطي:
نگهداري كتابهاي بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز تابع رعايت شرايطي است. مثلا محلي كه كتب نفيس خطي در آن نگهداري مي شود بايد هوايش تصفيه شود و رطوبت آن بايد در حدود 48 الي 55 درجه با نوسان يك درصد و دماي هوا نيز بايد حدود 18 تا 22 درجه با نوسان يك درصد باشد. همچنين اين كتابها نبايد در برابر تابش مستقيم نور قرار گيرند.
كتابهاي بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز در حال حاضر به دو روش سنتي و مدرن در برابر برخي آفت ها محافظت مي شوند.
شيوه كار در بخش سنتي به اين طريق است كه تنباكو و توتون را در ليوان يكبار مصرف مي ريزند و در كنار قفسه ها مي گذارند تا كتابها از هجوم موريانه ها در امان باشند. اما روش مدرن حفاظت كتابهاي نفيس به گونه اي متفاوت تر از روش سنتي است.
در اين روش دستگاهي به نام IFUS يا آفت زدا، كار حفاظت از كتابها را بر عهده دارد. اين دستگاه كه داراي قفسه هاي شبكه دار است حدود 30 الي 40 كتاب را در خود جاي مي دهد. براي آفت زدايي كتاب ها در روش مدرن از 2 دارو به نام هاي "پارادي كلور" و "بنزن و تيمول" استفاده مي شود. به اين صورت كه داروها داخل يك هيتر گذاشته و دريچه هاي دستگاه آفت زدا بسته مي شود و كتاب ها شروع به آفت زدايي مي شوند. اين فرايند 15 روز طول مي كشد. كتابها بعد از آفت زدايي در حدود 15 سال ديگر نيز مي توانند عمر مفيد داشته باشند.
شايان ذكر است براي كتب نگارش جديد 25 گرم و براي كتب قديمي 50 گرم از داروهاي فوق الذكر استفاده مي شود.
كاغذ هاي رايج در كتب نسخ خطي:
كاغذ بيشتر كتابهاي موجود در بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز از نوع بسيار مرغوب است كه در زمان و روزگاران خود زياد به كار مي رفته است. مثلاً كاغذ خان باليغ، سمرقندي، بغدادي، اصفهاني، دولت آبادي، شامي و كاغذهاي هندي و فرنگي.
براي مرمت كتابهايي كه از اين نوع كاغذها استفاده شده است نياز به كاغذي به نام "تي شو" است. كاغذ "تي شو" در كشور ژاپن توليد مي شود.
نحوه استفاده مراجعين از بخش نسخ خطي:
نسخه هاي خطي موجود در كتابخانه مركزي تبريز با توجه به مطالب و موضوع و محتوي در 4 طبقه دسته بندي شده اند.
دسته اول كتابهايي هستند كه تعدادشان كم است و در واقع نسخه هاي منحصر به فرد هستند و مشابه بيروني ندارند مثل وقف نامه ربع رشيدي، انجيل رسولان و ... .
دسته دوم و سوم كتابهايي هستند كه مشابه بيروني دارند؛ اما اغلاط اين نسخه ها بسيار كم است و دسته چهارم نسخه هايي هستند كه 4 تا از آنها موجود هستند و از آن نيز چاپ شده و در حال حاضر در بيرون نيز موجود است.
كتابهاي دسته اول به هيچ وجه در اختيار مراجعين قرار نمي گيرد؛ مگر تحت شرايطي خاص. مثلاً در بازديدهاي مهم كشوري و خارج از كشور، اما كتابهاي ساير دسته ها به صورت فيلم و سي دي اسكن شده در اختيار مراجعين قرار داده مي شود.
موضوعات نسخ خطي موجود در كتابخانه مركزي تبريز:
نسخه هاي خطي موجود در كتابخانه مركزي تبريز در موضوعات مختلفي چون اخلاقي، عرفاني، مذهبي (تفسيرها و شرح ها)، تاريخي، حكومتي، سياست، دخل و خرج حكومتي، انواع لغت نامه هاي علمي، هندسي، رياضي، نجوم، هيات و گياهان دارويي، ديوان شاعران، تذكره ها، جنگ ها و ... هستند.
نحوه تامين كتب اين بخش:
بخش نسخ خطي كتابخانه مركزي تبريز تيمي به نام مقومين دارد. اين افراد كتب ارائه شده به بخش نسخ خطي را بررسي مي كنند. آنها اين كتب را از حيث نوع جلد، نوع كاغذ، ارزش موضوعي و اينكه تا به حال چاپ شده يا نه و يك سري معيارهاي ديگر بررسي مي كنند. اگر اين تيم بعد از بررسي، آنها را تائيد كردند، كتابها قيمت گذاري و بعد از خريداري توسط كتابخانه مركزي تبريز شناسنامه دار مي شوند و بعد از خوردن شماره اموال به مخزن مي روند.
البته بخش اعظم كتب اين بخش از طريق اهداگران و خيرين تامين شده و خوشبختانه اين سنت حسنه از طرف مردم با فرهنگ ايران اسلامي همچنان زنده نگه داشته شده است.
سيستم ايمني بخش نسخ خطي:
براي نگهداري نسخه هاي خطي موجود در كتابخانه تبريز سيستم ايمني خاصي تعريف شده است؛ به گونه اي كه اين بخش مجهز به دوربين هاي مداربسته است و بر روي برخي كتابهاي نفيس نوارهاي الكترو مغناطيسي نصب شده است كه كار حفاظت از كتابها را انجام مي دهند. همچنين اين بخش مجهز به سيستم اطفاي حريق است. اين سيستم مجهز به گاز مخصوصي است كه نه براي انسان و نه براي كتاب ها ضرري ندارد و بسيار هوشمند عمل مي كند و قبل از هر حادثه اي اخطار مي دهد.
مشاهده سند ثبت در يونسكو